too_1042

จากกรุงเทพฯ ถึงอำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี เป็นระยะทางประมาณ 81 กิโลเมตร เราได้ยินมาว่าที่นั่นมีชุมชนที่อนุรักษ์งานจักสานไม้ไผ่ ซึ่งเป็นมรดกทางวัฒนธรรมตกทอดมากว่า 200 ปีแล้ว ตั้งแต่ในสมัยรัชกาลที่ 3 ที่มีกลุ่มชาวลาวมาตั้งถิ่นฐานที่เมืองเล็กๆ ทางภาคตะวันออกของไทยแห่งนี้

dscf2683

เมื่อมีวันหยุด 1 วัน เราขับรถจากกรุงเทพฯ ไปแบบไม่รีบเร่ง มีแวะกินข้าวร้านอร่อยข้างทางนิดหน่อย ใช้เวลาประมาณ 2 ชั่วโมงนิดๆ ก็มาถึงพนัสนิคม อากาศร้อนทีเดียว ดีที่ใส่หมวกมาด้วย

dscf2677

บรรยากาศของที่นี่ก็ดูเงียบๆ ไม่ขวักไขว่วุ่นวาย แต่พอเห็นป้าย “ศูนย์จักสานใหญ่ที่สุดในโลก” ก็มั่นใจได้ว่ามาถูกที่แล้ว เราแวะเข้าไปที่บ้านของคุณปรานี บริบูรณ์ ก่อน คุณปรานีเป็นภรรยาของคุณจรวย บริบูรณ์ นายกเทศมนตรีเมืองพนัสนิคมในช่วงปีที่มูลนิธิส่งเสริมศิลปาชีพฯ ในสมเด็จพระนางเจ้าฯ พระบรมราชินีนาถ จัดตั้งโครงการส่งเสริมและอนุรักษ์งานจักสานไม้ไผ่ในอำเภอพนัสนิคม เมื่อปีพ.ศ. 2521 ปัจจุบันคุณปรานีเสียชีวิตไปแล้ว วันนั้นเราจึงได้เจอกับลูกชายของคุณปรานีแทน คุณคมกฤช บริบูรณ์ เขาพาเราเข้าไปดูในบริเวณบ้าน ซึ่งกำลังมีชาวบ้านนั่งก้มหน้าก้มตาจักสานชิ้นงานกันอยู่อย่างขะมักเขม้น

too_1200

“อำเภอพนัสนิคมมีทั้งคนจีน คนลาว และคนไทย อาศัยอยู่ร่วมกันมาตั้งแต่สมัยรัชกาลที่ 3 แต่ละเชื้อชาติก็จะอยู่กันในแต่ละตำบล ซึ่งทั้ง 3 เชื้อชาตินี้ต่างก็มีฝีมือจักสานในแบบของตัวเองอยู่แล้ว เนื่องจากพนัสนิคมเป็นพื้นที่กว้างและมีไม้เยอะ คนไทยที่นี่ส่วนมากเป็นชาวนา จึงมักใช้ไม้ไผ่มาทำข้าวของเครื่องใช้ในการเกษตร เช่น กระบุง กระจาด ตะกร้า รวมถึงเครื่องมือจับสัตว์น้ำอย่างสุ่ม ไซ กระชัง ฯลฯ ส่วนของคนจีน เราก็จะเห็นโคมไฟเต็งลั้งสีแดงๆ ที่ใช้ในศาลเจ้า ในขณะที่ชาวลาวก็จะมีทักษะงานจักสานคล้ายๆ กับชาวไทย จนกระทั่งเกิดเป็นตลาดจักสานของชาวบ้านขึ้นมา” คุณคมกฤชเล่า

too_1082too_1080

ภายในบ้าน นอกจากมีคุณป้า คุณย่า คุณยาย นั่งจักสานอยู่แล้ว ก็ยังมีส่วนของตู้โชว์ที่จัดแสดงชิ้นงานอนุรักษ์ อย่างกระเป๋าลวดลายโบราณที่ได้รับการฟื้นฟูขึ้นมาใหม่ หรือชิ้นงานที่สำคัญๆ ที่เก็บรักษามาเป็นร้อยปี ไปเดินดูแล้วเหมือนอยู่ในพิพิธภัณฑ์ ทว่าเป็นพิพิธภัณฑ์ที่มีชีวิต เพราะไม่ได้ถูกทิ้งร้าง แต่มีชาวบ้านที่ยังมาศึกษาวิธีการทำ และต่อยอดให้กลายเป็นผลิตภัณฑ์ร่วมสมัย ใช้งานได้จริงสำหรับคนในปัจจุบัน

too_0998too_1005

“กระเป๋าลายดอกพิกุล เป็นลายที่ค่อนข้างยาก ถ้าทำคนเดียว ก็ใช้เวลาถึง 3 เดือนเลยกว่าจะเสร็จ” คุณป้าท่านหนึ่งเอ่ยขึ้นในขณะที่เราไปก้มๆ เงยๆ ดูวิธีการทำ

“แต่หลังจากที่มีการรวมกลุ่มเป็นศูนย์ส่งเสริมฝีมือจักสานด้วยไม้ไผ่ที่บ้านของคุณปรานี ก็มีการปรับวิธีและจัดสรรขั้นตอนการทำงานใหม่เพื่อให้งานเสร็จเร็วขึ้น และช่างจักสานก็ได้ค่าจ้างเร็วขึ้นด้วย อย่างเช่น กระเป๋าใบหนึ่ง คนหนึ่งทำเส้นตอก คนหนึ่งสานลายพื้นเช่นลายดอกพิกุล คนหนึ่งยอนดอก อีกคนมาจับขอบ และอีกคนผูกหวาย” คุณป้าเล่าต่อ

too_1014

เราเห็นเขาจับทีละเส้น ทีละเส้น มาสอดไขว้กันเป็นลวดลายแล้วน่าอัศจรรย์ และมันไม่ใช่แค่ความสวยงาม แต่ด้วยความที่เป็นวัสดุไม้ไผ่ จึงมีความคงทน อายุการใช้งานนานเป็นสิบปี เพราะไม้ไผ่ทนต่อสภาพดินฟ้าอากาศ เนื้อเหนียวไม่หักง่ายและมีแรงดีดคืนตัว ทำให้สามารถดัดโค้งขึ้นรูปได้ตามต้องการ แถมเวลาเอาไปใช้ก็สามารถรับแรงดึง แรงกดได้ดี ไม่เปราะแตกง่าย

too_1111dscf2671

พวกกระเป๋าสตางค์ ตะกร้าหวาย หรือกระเป๋าคลัตช์นี่ชาวญี่ปุ่นชอบมาก ลูกชายของคุณปรานีเล่าว่า ผลิตภัณฑ์ของชุมชนพนัสนิคมส่งออกไปไกลถึงญี่ปุ่นและอเมริกา แถมราคาแพงขึ้นกว่าในไทยถึง 3-4 เท่า แต่คนต่างชาติเขาถือว่าสิ่งเหล่านี้มีคุณค่า มันไม่ใช่แค่ “สิ่งของ” แต่มันคือ “มรดกทางวัฒนธรรม” วันเวลาเป็นร้อยปีและทักษะความชำนาญถูกหลอมรวมอยู่ในนั้น

dscf2652too_1097

ใครจะซื้อเครื่องจักสานที่นี่ติดไม้ติดมือกลับบ้านไปก็ไปเดินเลือกได้ตรงบริเวณเรือนไม้ที่จัดโชว์ผลิตภัณฑ์ แต่ถ้ายังไม่จุใจก็เดินออกไปที่ตลาดจักสานใกล้ๆ ทั้งซอยแถวนั้นมีแต่ร้านขายเครื่องจักสานคุณภาพดีราคาไม่แพง ให้เราเลือกกันไม่หวาดไม่ไหว นอกจากจะได้ช่วยอุดหนุนชุมชนแล้ว ยังเป็นการอนุรักษ์งานฝีมือและภูมิปัญญาอันทรงคุณค่าเอาไว้ให้คนรุ่นหลังได้ภาคภูมิใจร่วมกัน

ศูนย์เครื่องจักสานใหญ่ที่สุดในโลก

เลขที่ 60 ซอยโรงฆ่าสัตว์ ถนนจันทร์อำนวย ตำบลพนัสนิคม อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี 20140

Photos: Anya, Surasak Klikaew

Advertisements