4R7A4654

งานคราฟต์หรืองานฝีมือ ชื่อก็บอกอยู่แล้วว่าทำด้วยมือ คุณค่าของมันจึงไม่ได้อยู่ที่แค่เรื่องรูปทรงภายนอกหรือการใช้งาน แต่มันคือเวลาทั้งหมดที่เจ้าของผลงานทุ่มเทให้กับการฝึกฝน คิดค้น ทดลอง จนกลายเป็นประสบการณ์ที่สั่งสมจากรุ่นสู่รุ่น แต่ละชิ้นมีความแตกต่างเฉพาะตัว ไม่ว่าจะเป็นวัตถุดิบที่หาได้ในพื้นที่ หรือความคิดความเชื่อและรสนิยม มันบอกเล่าประวัติศาสตร์และบ่งบอกตัวตนของผู้ที่สร้างสรรค์ ทำให้ความงามของงานคราฟต์เปี่ยมล้นกว่างานที่ผลิตจากเครื่องจักรคราวละมากๆ เป็นไหนๆ

หนึ่งในงานคราฟต์ของเชียงรายที่น่าสนใจ คือ งานไม้แกะสลัก อย่างที่เราเห็นว่าเดินทางไปไหนมาไหนในเชียงรายก็จะเห็นสิ่งก่อสร้างที่ทำจากไม้อยู่ทั่วเต็มไปหมด เพราะภาคเหนืออุดมสมบูรณ์ไปด้วยป่าไม้ ผู้คนที่นี่จึงมีวิถีชีวิตที่ผูกพันอยู่กับไม้ จากที่เริ่มแกะสลักไม้เพื่อทำข้าวของเครื่องใช้ ก็ต่อยอดมาเป็นงานศิลปกรรมหรือของประดับตกแต่ง

กลุ่มแกะสลักไม้บ้านถ้ำผาตอง ความงามแบบดั้งเดิม

4R7A4635

ฉันมาเที่ยวบ้านของสล่าคำจันทร์ ยาโน (‘สล่า’ ในภาษาเหนือเป็นคำยกย่องหมายถึงช่างฝีมือหรือผู้ที่มีทักษะฝึกฝนในสิ่งใดสิ่งหนึ่งจนเกิดความชำนาญ) ศิลปินไม้วัย 56 ปีผู้สืบสานงานแกะสลักไม้พื้นบ้านจากครอบครัวมาตั้งแต่ปี 2529

อาจารย์สืบสานความรู้ภูมิปัญญาเรื่องการแกะสลักไม้มาจากบรรพบุรุษ ด้วยเป็นหลานของพ่ออุ้ยแสง ลือสุวรรณ์ ศิลปินพื้นบ้านดีเด่นด้านการแกะสลักไม้ของจังหวัดเชียงรายที่แรกเริ่มเดิมทีก็แกะกระบวยน้ำจากกะลามะพร้าว ภาชนะตักน้ำดื่มน้ำใช้ดั้งเดิมของชาวล้านนา โดยทำด้ามจับด้วยไม้สักและแกะสลักลวดลายลงบนกระบวย ก่อนจะมาเจอศิลปินที่มีวิญญาณขบถผู้ยิ่งใหญ่อย่างอาจารย์ถวัลย์ ดัชนี ที่มีอิทธิพลอย่างสูงในการแนะนำให้เกิดการเปลี่ยนแปลง และเป็นผู้ผลักดันสนับสนุนงานแบบดั้งเดิมเหล่านี้ให้กลายเป็นงานหัตถกรรมพื้นบ้านชั้นสูง

4R7A4652
ผู้ชายชุดดำหนวดสีขาวเฟิ้มที่ยืนอยู่ตรงกลางคือหุ่นจำลอง อาจารย์ถวัลย์ ดัชนี ศิลปินผู้ยิ่งใหญ่

อาจารย์คำจันทร์คลุกคลีกับงานแกะสลักไม้มาตลอด พอเติบโตขึ้นก็มีการออกไอเดียและต่อยอดในการสร้างผลงานชิ้นใหญ่ขึ้น ส่วนใหญ่เป็นการบอกเล่าวิถีชีวิตชาวบ้านในภาคเหนือ ที่อยู่อาศัย วัดวาอาราม เรือกสวนไร่นา โดยมีหุ่นคนเล็กๆ ในอิริยาบถต่างๆ มาพร้อมกลไกที่พอเสียบปลั๊ก หุ่นก็จะสามารถขยับได้ แล้วก็ใส่เพลงประกอบเข้าไป

4R7A4635
หนึ่งในผลงานชิ้นเด่น จำลองวัดร่องขุ่น สถานที่ท่องเที่ยวสำคัญในจังหวัดเชียงราย
4R7A4637
ผู้ชายใส่ชุดม่อฮ่อมที่ยืนชี้นิ้วอยู่ตรงนั้น คือ หุ่นจำลอง อาจารย์เฉลิมชัย โฆษิตพิพัฒน์ ผู้สร้างวัดร่องขุ่น
4R7A4644
จำลองเหตุการณ์ทางประวัติศาสตร์ พระนเรศวรสู้รบกับพระมหาอุปราชา

ภายในบ้านจะมีห้องจัดแสดงนิทรรศการและสาธิต ‘สล่าแกะสลักไม้เชียงราย’ โดยโชว์ผลงานชิ้นเด่นๆ อย่างเช่น วัดร่องขุ่น, จักรพรรด์บนผืนผ้าใบ และพระนเรศวรกับพระมหาอุปราชาสู้รบ ส่วนใหญ่ทำจากไม้สักหรือไม้ซ้อที่ขอซื้อมาจากชาวบ้าน นอกนั้นก็เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยทั้งของใช้และของตั้งโชว์ซึ่งทุกอย่างล้วนทำจากไม้ วันนั้นฉันได้ซื้อช้างกลับมาตัวหนึ่ง มันอยู่ในท่ายืนสองขา แถมมีช่องลับเล็กๆ ซ่อนอยู่ตรงหลังช้าง เผื่อเราไว้ซ่อนของ

—————————-

สิบปัญจะ Art Space ความงามแบบร่วมสมัย

จากงานไม้แนวดั้งเดิม (traditional) มาสู่งานในสไตล์ร่วมสมัย (Contemporary) มานิตย์ กันทะสัก คือศิลปินเชียงรายที่ทำงานไม้มาตั้งแต่ปี 2547 ในรูปแบบของอินสตอลเลชั่นที่พาเราเข้าไปถึงแก่นของเนื้อไม้ ได้เห็นรายละเอียดของเปลือกไม้ และความเป็นไปได้ของไม้ในการสร้างรูปทรงต่างๆ เป็นรูปแบบที่ฉันยังไม่เคยเห็นใครทำมาก่อน มันคืองานคราฟต์ที่ผสานธรรมชาติ พุทธศาสนา และแนวคิดแบบสมัยใหม่เอาไว้ด้วยกันอย่างกลมกลืน

4R7A4070

ฉันเดินทางไปที่ สิบปัญจะ Art Space สตูดิโอห้องทำงานของเขา ซึ่งเป็นหนึ่งในนโยบายของขัวศิลปะที่จัดกิจกรรมเปิดบ้านศิลปินให้คนสามารถไปดูงานและพูดคุยกับศิลปินได้อย่างใกล้ชิด โดยเราสามารถเข้าไปดูข้อมูลเกี่ยวกับศิลปินทั้งหมดของเชียงรายได้ในเว็บไซต์ของขัวศิลปะและติดต่อกับศิลปินได้โดยตรง เป็นการลดเส้นแบ่งระหว่างคนธรรมดากับศิลปิน และดึงให้คนใช้ชีวิตแบบเข้าใกล้ศิลปะมากขึ้นด้วย

4R7A4079
หัวใจทองคำ

ภายในห้องที่โปร่งโล่ง เขาพาฉันไปดูหนึ่งในชิ้นที่เขาชอบที่สุด มีชื่อว่า ‘หัวใจทองคำ’ ทำจากไม้ปิดทองคำเป็นรูปทรงสามเหลี่ยมทับซ้อนกัน แขวนไว้ในขวดโหล เคลื่อนไหวได้เหมือนกับดาวดวงหนึ่งบนจักรวาลที่มีการหมุนเปลี่ยนไปตลอดเวลา

“การแกะไม้คือการแกะความรู้สึก แกะประสบการณ์ แกะสิ่งที่เราสงสัยข้างใน เวลามีสติและสมาธิในการทำงาน ความเป็นตัวตนของเราและสิ่งที่เราอยากรู้มันจะผุดขึ้นมาระหว่างการทำงาน ผมแกะเข้าไปข้างในแต่ผมก็ไม่ลืมข้างนอก การแกะไม้เหมือนชีวิต มันไม่มีอะไรแน่นอน ที่สำคัญต้องรู้จักพอ รู้ว่าเมื่อไรควรหยุด เพราะถ้าเราไม่พอ งานเราจะพัง” เขาใช้ไม้มะขามและไม้ประดู่ในการทำงานเป็นส่วนใหญ่ โดยไม่มีการใช้น้ำยาเพื่อให้คงรูปทรง ใช้แต่ความเข้าใจในธรรมชาติของไม้ล้วนๆ

4R7A4080
“ไม้มะขามอยู่แถวบ้านผมเยอะมาก ไม่ใช่ไม้หายาก ผมผูกพันกับมัน และมันก็แกะง่ายที่สุดด้วย แต่ธรรมชาติของมันคือ ถ้ามันแข็งแล้วเราจะแกะไม่ได้ เพราะมันจะไม่ยืด แต่ขณะเดียวกัน ถ้าเราแกะผ่ามันออกมาแล้ว แล้วมันเซ็ตตัว มันก็จะอยู่ตัวเลย มันมีจังหวะของมัน บางทีแกะไปวันสองวันก็ต้องพักอีกวันสองวันเหมือนกัน ต้องเข้าใจบริบทของมัน เหมือนกับไม้ขอบประตูมันก็ยืดหดได้ตามสภาพอากาศ ไม้มีชีวิต มันมีความน่าทึ่งตรงนี้” เขาอธิบายพร้อมพาเราเดินดูรอบๆ ห้อง

“รอบตัวผมมีแต่ไม้ ทุกอย่างเป็นไม้หมดเลย โต๊ะ ตั่ง ประตูที่เห็นนี่ผมก็ทำเองเพราะผมชอบและมีเครื่องมือ เราปฏิเสธการใช้ไม้ในการดำรงชีวิตไม่ได้ แต่เราต้องมีวิธีจัดการ เชียงรายมีปัญหาหมอกควันหนักก็เมื่อ 5-6 ปีที่ผ่านมา แต่ปีนี้หนักสุด ไม่เคยร้อนขนาดนี้ คนทุกคนมีส่วนทั้งนั้นกับวิกฤติ เราไปรณรงค์ให้ปลูกป่าแต่ว่าไม้ทั้งหมดอยู่ในโรงเลื่อย ในเชียงรายจังหวัดเดียวนี่มีโรงเลื่อยเป็นร้อยเป็นพันแห่ง และไม้เอาไปให้ใครใช้ ฉะนั้นเราต้องปลูกจิตสำนึก” เขาพูดแล้วทิ้งความว่างของประโยคไว้ให้เราได้คิดต่อ เกี่ยวกับความงาม คุณค่า และความหมายของไม้ ที่เกี่ยวพันกับชีวิตคนทุกคนไม่ว่าจะอยู่ชนบทหรือเมืองหลวง

4R7A41174R7A4112
ความรู้สึกจากสองศิลปินผู้ผูกพันกับไม้ได้ถูกถ่ายทอดลงในผลงานฝีมือของพวกเขา ไม่ว่าจะเก่าก่อนหรือโมเดิร์น แต่ขึ้นชื่อว่าเป็นงานศิลปะแล้ว ต่างก็บอกเล่าเรื่องราวแห่งยุคไว้ได้อย่างครบถ้วน ขึ้นอยู่กับผู้ชม ว่าเห็นแล้วรู้สึกสะท้อนสิ่งใดในความคิดบ้างหรือเปล่า

4R7A4114

กลุ่มแกะสลัก บ้านถ้ำผาตอง
ตำบลท่าสุด อำเภอเมือง (จากถนนพหลโยธิน ฝั่งตรงข้ามกับวัดแม่ข้าวต้มท่าสุด เลี้ยวซ้ายเข้าซอยแล้วไปตามป้ายศูนย์การเรียนรู้ กลุ่มแกะสลักบ้านถ้ำผาตอง)
โทร. 053-787-233, 081-602-4775
พิกัด GPS: 20.079872, 99.900921

สิบปัญจะ Art Space
ซอย 12 บ้านร่องเผียว ตำบลห้วยสัก อำเภอเมือง
โทร.นัดวันเวลาที่สะดวกล่วงหน้าได้ที่ 086-096-2380

Photos: Jarareab

Advertisements